Kiedy po raz kolejny usłyszałam piosenkę Ewy Bem Wyszłam za mąż, zaraz wracam, pomyślałam sobie, że są takie utwory, które człowiek zaczyna rozumieć dopiero wtedy, kiedy życie zdąży mu kilka rzeczy wytłumaczyć w sposób zdecydowanie mniej subtelny niż muzyka, ponieważ kiedy ma się dwadzieścia lat, ten tytuł brzmi jak dowcip, kiedy ma się trzydzieści, zaczyna przypominać ostrzeżenie, a kiedy ma się za sobą jedno małżeństwo, które dało naprawdę solidnie w kość, nagle człowiek orientuje się, że być może nie słucha piosenki, tylko bardzo skróconej instrukcji ewakuacyjnej.

Bo przecież w samym tym zdaniu jest wszystko, czego trochę się boimy, kiedy podejmujemy decyzję, która z założenia ma być na zawsze, czyli wielkie wejście, piękna deklaracja, przekonanie, że tym razem na pewno wiemy, co robimy, a gdzieś z tyłu głowy bardzo dyskretna myśl, czy przypadkiem nie zostawiliśmy sobie otwartego okna, przez które w razie czego da się jeszcze wydostać bez większego hałasu i bez tłumaczenia całej rodzinie, dlaczego plan idealny okazał się mniej idealny, niż wyglądał na zdjęciach.

Przez długi czas uważałam, że ten dystans do małżeństwa jest całkiem rozsądny, a nawet świadczy o dojrzałości, bo skoro raz człowiek przekonał się, że coś, co miało być bezpiecznym portem, może zacząć przypominać rejs w sztormie bez mapy, radaru i załogi, która ma ochotę współpracować, to trudno oczekiwać, że następnym razem wejdzie na pokład z tym samym entuzjazmem i jeszcze samodzielnie zaproponuje, żeby wypłynąć dalej.

Moje pierwsze małżeństwo nauczyło mnie bardzo wielu rzeczy, chociaż większość z tych lekcji chętnie zamieniłabym wtedy na mniej kosztowny kurs weekendowy, ponieważ człowiek zdecydowanie szybciej przyswaja wiedzę o granicach, szacunku, samotności we dwoje i o tym, że nie wszystko da się uratować samą dobrą wolą, kiedy płaci za nią spokojem, zaufaniem i sporą częścią własnej wiary w ludzi.

Dzisiaj jednak nie patrzę na tamten czas wyłącznie jak na krzywdę, chociaż byłabym bardzo nieuczciwa wobec samej siebie, gdybym próbowała udawać, że nic się nie stało, ponieważ stało się wystarczająco dużo, żebym przez długi czas sądziła, że może po prostu nie nadaję się do małżeństwa, a może małżeństwo nie nadaje się do mnie, co zresztą wydawało mi się nawet całkiem logicznym wnioskiem, skoro dużo łatwiej było mi prowadzić firmę, rozwiązywać kolejne kryzysy, projektować ubrania i wymyślać nowe przedsięwzięcia niż zbudować codzienność, w której dwoje ludzi czuje się równie ważnych, równie bezpiecznych i równie odpowiedzialnych za to, co tworzą.

Z czasem zrozumiałam jednak, że problem nie zawsze polega na tym, że ktoś nie nadaje się do związku, ponieważ czasami po prostu dwoje ludzi nie nadaje się dla siebie nawzajem, i nie trzeba od razu budować opowieści, w której jedna osoba zostaje potworem, a druga świętą, bo życie zazwyczaj nie jest aż tak dobrze uporządkowane, a ludzie bywają wystarczająco skomplikowani, żeby być dobrymi osobami i jednocześnie bardzo złymi partnerami dla konkretnego człowieka.

Nie lubię też myślenia, że poprzednie relacje były wyłącznie stratą czasu, bo nawet jeśli niektóre doświadczenia najchętniej zwrócilibyśmy do sklepu z dopiskiem, że produkt zdecydowanie nie odpowiadał opisowi, to właśnie one uczą nas, czego nie chcemy już nigdy więcej, na co nie będziemy się godzić, czego sami musimy się nauczyć i dlaczego szacunek, spokój oraz zwykła życzliwość są warte znacznie więcej niż wielkie deklaracje, które bardzo dobrze brzmią, ale niestety nie zawsze mają pokrycie w codzienności.

Być może właśnie dlatego oboje z moim mężem tak bardzo doceniamy to, co udało nam się zbudować, ponieważ każde z nas przyszło do tej relacji z własnym bagażem, własnymi bliznami i własnym przekonaniem, że już nigdy więcej nie pozwoli sobie na pewne rzeczy, a jednak zamiast zamknąć drzwi na wszystkie możliwe zamki, zdecydowaliśmy się zostawić je dla siebie otwarte.

I nie chodzi o to, że teraz wszystko jest idealne, bo idealne związki istnieją głównie w reklamach, w filmach romantycznych i na zdjęciach robionych pięć minut po kłótni, kiedy obie strony zgodnie uznają, że świat nie musi wiedzieć, że właśnie pokłóciły się o coś tak ważnego jak źle odłożony kubek, lecz o to, że pierwszy raz nie czuję potrzeby sprawdzania, gdzie znajduje się wyjście awaryjne.

Mam nadzieję, że jeszcze przez bardzo długie lata będę mogła denerwować mojego męża kolejnymi pomysłami, przekonywać go, że następna lampa do studia jest inwestycją absolutnie niezbędną, zaczynać rozmowy od słów „mam tylko jeden pomysł”, chociaż oboje wiemy, że po tym zdaniu zwykle pojawia się cały projekt, kosztorys i termin realizacji, a on będzie mi nadal przypominał, że świat naprawdę nie kończy się wtedy, kiedy coś nie idzie zgodnie z planem, choć ja oczywiście jeszcze przez chwilę będę próbowała udowodnić, że jednak istnieją sytuacje, w których kończy się przynajmniej odrobinę.

I kiedy dziś słucham piosenki Ewy Bem, uśmiecham się już trochę inaczej, ponieważ rozumiem jej ironię, rozumiem potrzebę wolności, rozumiem również ten odruch, żeby zostawić sobie możliwość powrotu, ale po wszystkich swoich doświadczeniach mam ochotę odpowiedzieć jej po swojemu, że ja też wyszłam za mąż, tylko że tym razem nie zamierzam wracać.

Nie dlatego, że nie mogę, ale dlatego, że nie chcę, ponieważ po wszystkich wcześniejszych zakrętach, objazdach, lekcjach i rozczarowaniach w końcu spotkałam człowieka, przy którym małżeństwo nie jest miejscem, z którego trzeba szukać drogi ucieczki, ale przestrzenią, do której chciałabym wracać każdego dnia, i jeśli życie pozwoli, chciałabym zostać w niej aż do końca świata, nawet jeśli po drodze będziemy się czasem spierać o rzeczy tak fundamentalne jak liczba lamp w studiu.

Kiedy mój dobry Anioł Anna Lukas | TWÓRCZYNI NEUROKĄPIELI ™ podarowała i w prezencie szkolenie u Marceliny Rawki, żeby wyrwać mnie z marazmu, w którym wtedy byłam, nie sądziłam, że przywiozę stamtąd tak wiele inspiracji, a szczególnie jedną, która zostanie ze mną na dobre, choć była tylko niewielkim kartonikiem leżącym na stole…

Każda z nas miała inną sentencję i moja brzmiała: „Nie konkuruję. Tworzę własną kategorię.”

Najpierw przeczytałam ją z uśmiechem, a chwilę później dotarło do mnie, że właściwie od zawsze tak wygląda moje życie, tylko nigdy wcześniej nie potrafiłam tego tak trafnie nazwać.

Nigdy nie miałam potrzeby ścigania się z innymi, ani jako człowiek, ani jako przedsiębiorczyni, ani jako projektantka. Zamiast sprawdzać, kto jest przede mną, zdecydowanie częściej zastanawiałam się, czy nie warto skręcić w drogę, którą jeszcze nikt nie poszedł. To oczywiście jest mniej rozsądne, bardziej pracochłonne i zdecydowanie bardziej ryzykowne, bo kiedy tworzysz własną kategorię, nie możesz podpatrzeć odpowiedzi u sąsiada, ale właśnie ta niepewność chyba najbardziej mnie napędza.

W sobotę prowadziłam szkolenie i, słuchając kobiet siedzących naprzeciwko mnie, zdałam sobie sprawę, że wcale przypadkiem nie otaczam się ludźmi podobnymi do siebie. To były kobiety, które nie szukają gotowych przepisów na życie, tylko próbują pisać własne, nawet jeśli oznacza to więcej pracy, więcej wątpliwości i znacznie mniej wygodnych skrótów.

Pomyślałam wtedy, że jestem naprawdę w dobrym miejscu, bo każda z nas tworzyła coś, czego nie da się porównać z niczym innym, a może właśnie na tym polega największy luksus, żeby nie próbować wygrać cudzego wyścigu, tylko zbudować własną drogę, na której konkurencja zwyczajnie przestaje mieć znaczenie.

I chyba dlatego ta mała kartka wylądowała u mnie w domu, bo nie była motywacyjnym hasłem, tylko przypomnieniem czegoś, co od dawna robiłam intuicyjnie. Nie konkuruję. Tworzę własną kategorię!

Pamiętam bardzo dokładnie ten moment, w którym byłam przekonana, że właśnie sprytnie wymknęłam się rzeczywistości, która zaczynała mnie doganiać, ponieważ stojąc jeszcze jedną nogą w branży reklamowej, w której przez lata funkcjonowałam z pełnym poczuciem kompetencji i sprawczości, zaczęłam widzieć coraz wyraźniej, że przy stole decyzyjnym siadają ludzie młodsi ode mnie o dekadę, szybsi, bardziej naturalni w świecie, który dla mnie wciąż był narzędziem, a dla nich był środowiskiem życia, i wtedy z bardzo racjonalnym spokojem kobiety, która nie ma już dwudziestu lat i nie udaje, że wszystko da się nadrobić entuzjazmem, postanowiłam, że znajdę sobie inną przestrzeń, taką bardziej moją, bardziej osadzoną, mniej zależną od wieku, bardziej zależną od doświadczenia.

I wtedy pojawiła się moda, która nie przyszła do mnie w żadnym romantycznym uniesieniu, tylko raczej weszła bocznymi drzwiami przez biżuterię, przez nieudane próby z torebkami, przez projekty, które miały być czymś innym, a ostatecznie stały się czymś zupełnie nowym, i ja w to weszłam z impetem, z przekonaniem graniczącym z arogancją, że czterdziestoletnia kobieta, która ma za sobą życie, decyzje, błędy i ich konsekwencje, ma dużo większe prawo mówić o kobiecości niż dziewczyna, która dopiero się jej uczy.

Przez chwilę naprawdę wyglądało na to, że to działa, że to jest dobry wybór, że ja się w tym odnajduję, że klientki to czują, że relacja, rozmowa, obecność w realnym miejscu, w którym ktoś siada naprzeciwko ciebie i mówi o sobie więcej niż planował, jest czymś, czego żadna technologia nie zastąpi. A potem przyszedł moment, w którym świat powiedział sprawdzam, tylko nie uprzedził, że zmienił zasady gry, i nagle okazało się, że wszystko to, od czego próbowałam uciec, wróciło do mnie w formie dużo bardziej bezwzględnej, bo Instagram i Facebook przestały być dodatkiem, a stały się podstawą, i nie było już znaczenia, jak dobrze radzisz sobie w realnym kontakcie, jeśli nie potrafisz istnieć w kwadracie na ekranie telefonu.

I wtedy zaczyna się ta część historii, o której nikt nie opowiada z przyjemnością, bo nie ma w niej ani lekkości, ani inspiracji, tylko jest bardzo dużo pracy, bardzo dużo frustracji i bardzo dużo momentów, w których masz ochotę przyznać, że jesteś spóźniona na własne życie zawodowe, tylko nie robisz tego, bo wiesz, że nikt za ciebie tego nie nadrobi. Więc uczysz się wszystkiego od nowa, tylko że nie masz dwudziestu lat, tylko masz doświadczenie, które z jednej strony pomaga, a z drugiej przeszkadza, bo widzisz więcej, analizujesz więcej i dużo szybciej orientujesz się, ile to wszystko kosztuje, więc zostajesz jednocześnie fotografem, marketingowcem, modelką, sprzedawcą, strategiem, i robisz to nie dlatego, że to jest twoje marzenie, tylko dlatego, że nie masz wyjścia.

I kiedy już zaczynasz oddychać w tym tempie, kiedy zaczynasz łapać rytm, kiedy zaczynasz wierzyć, że może jednak dasz radę doskoczyć, przychodzi pandemia, która zamyka świat, tylko nie zamyka zobowiązań, więc reorganizujesz wszystko, zmieniasz kierunek, produkujesz rzeczy, które mają sens w nowej rzeczywistości, i znowu przez chwilę jesteś z siebie zadowolona, bo zareagowałaś szybko, bo nie spanikowałaś, bo przetrwałaś. A potem przychodzi wojna u sąsiadów i nagle okazuje się, że przetrwanie to jest bardzo względne pojęcie, bo siedzisz w miejscu, w którym z jednej strony ludzie walczą o życie, a z drugiej ty masz opublikować zdjęcie sukienki i napisać, że warto ją mieć, i w tym momencie orientujesz się, że twoja branża ma bardzo ograniczoną zdolność do bycia moralnie komfortową.

Możesz wtedy zrobić tylko jedną rzecz, czyli pracować dalej, tylko jeszcze więcej, jeszcze dłużej, jeszcze ciszej, bo nie bardzo masz przestrzeń na rozkładanie swoich wątpliwości na czynniki pierwsze, więc pracujesz po kilkanaście godzin, optymalizujesz każdy element, zarządzasz energią jak zasobem strategicznym i przede wszystkim nie przestajesz się uśmiechać, bo bardzo szybko rozumiesz, że w tej branży uśmiech nie ma nic wspólnego z tym, co czujesz. Przez długi czas to działa, bo masz w sobie ogromne wiaderko energii, które pozwala ci nie tylko utrzymać siebie, ale też zasilać innych, podtrzymywać, wspierać, ciągnąć rzeczy, które nie powinny być na twojej odpowiedzialności, tylko że w pewnym momencie organizm przestaje być twoim sprzymierzeńcem i zaczyna być twoim ograniczeniem. I to jest moment, w którym przestajesz być bohaterką własnej historii, a zaczynasz być kimś, kto musi bardzo brutalnie przyznać, że nie da się już unieść wszystkiego, że trzeba odpuścić ludzi, sytuacje, zobowiązania, że trzeba wyczyścić przestrzeń i zostawić tylko to, co jest absolutnie konieczne.

Porządkujesz, upraszczasz, zawężasz, i przez chwilę nawet wydaje ci się, że odzyskujesz kontrolę, tylko że równolegle dzieje się coś, czego nie da się uporządkować tabelą ani strategią, bo zaczyna spadać twoja energia, zaczyna zmieniać się twoja gotowość do bycia dla innych, zaczyna się pojawiać zmęczenie, którego nie da się zaspać ani zamaskować kawą. I wtedy dochodzisz do wniosku, który jest tak nieprzyjemny, że najchętniej byś go nie formułowała, tylko że nie masz już tego luksusu.

W tej branży nie możesz pozwolić sobie na słabość.

Nie dlatego, że ktoś ci to powie wprost, tylko dlatego, że kiedy przestajesz wyglądać na osobę, która ma energię, która ma kontrolę, która ma sukces, to przestajesz być interesująca, a kiedy przestajesz być interesująca, to przestajesz sprzedawać, i to się dzieje bez ostrzeżenia, bez empatii i bez żadnego marginesu na tłumaczenia. Ludzie nie chcą oglądać zmęczenia, nie chcą oglądać smutku, nie chcą oglądać prawdy, która nie jest atrakcyjna wizualnie, bo ubrania kupuje się od tych, którzy wyglądają na spełnionych, nawet jeśli to spełnienie jest tylko dobrze zagranym obrazem.

Więc wstajesz, myjesz włosy, robisz makijaż, ubierasz się tak, jak wymaga tego twoja marka, patrzysz w kamerę i uśmiechasz się dokładnie wtedy, kiedy trzeba, niezależnie od tego, czy masz na to ochotę, czy nie masz na to siły, bo bardzo szybko rozumiesz, że twój nastrój nie jest częścią produktu.I możesz oczywiście próbować to zmienić, możesz próbować być autentyczna w sposób, który nie jest estetyczny, możesz pokazywać wszystko, tylko że rynek nie jest miejscem, które nagradza odwagę w każdej formie, tylko nagradza to, co jest dla niego użyteczne.

To jest moment, w którym przestajesz zadawać sobie pytanie, czy to jest fair, tylko zaczynasz zadawać sobie pytanie, czy jesteś w stanie w tym uczestniczyć na własnych zasadach, wiedząc dokładnie, jakie są konsekwencje.

Bo to nie jest historia o tym, że trzeba być silną. To jest historia o tym, że jeśli wybierasz zawód, to razem z nim wybierasz cały zestaw cech, do których będziesz musiała nieustannie doskakiwać, niezależnie od tego, czy masz na to ochotę, czy właśnie kończy ci się paliwo, bo tak jak dziennikarz musi mieć lekkie pióro i zdolność formułowania myśli nawet wtedy, kiedy głowa odmawia współpracy, tak jak sportowiec musi mieć fizyczną wytrzymałość i trenować wtedy, kiedy ciało najchętniej zostałoby w spokoju, tak jak naukowiec musi mieć zdolność analizy i intelektualną sprawność nawet wtedy, kiedy świat wokół przestaje być logiczny, tak ja muszę być zawsze w gotowości, z umytą głową, ze szczupłą sylwetką utrzymywaną gdzieś pomiędzy treningiem a wizytą u manikiurzystki, świetnie ubrana, spójna z własną marką i uśmiechnięta dokładnie wtedy, kiedy trzeba.

Ta refleksja, choć jest trudna, niewygodna i momentami zwyczajnie przykra, dała mi jedną bardzo konkretną odpowiedź, że jeżeli chcę utrzymać się na tym oceanie, który nie ma litości ani dla zmęczenia, ani dla chwilowego braku formy, to nie mam innej drogi niż nauczyć się w nim pływać dokładnie tak, jak on tego wymaga…

Są takie zdania, które brzmią niekomfortowo już na poziomie samego ich wypowiedzenia i jednym z nich jest to, że praca w usługach jest w gruncie rzeczy bardzo bliska prostytucji, tylko że zamiast ciała sprzedaje się swój czas, uwagę, dostępność, cierpliwość i gotowość do spełniania cudzych oczekiwań, a całość odbywa się w znacznie bardziej eleganckiej oprawie, z terminalem płatniczym zamiast negocjacji przy stoliku.

Z biegiem lat, wraz z kolejnymi klientkami, rozmowami, przymiarkami i tym całym teatrem uprzejmości, który nazywamy elegancko „obsługą klienta”, zaczęłam dochodzić do wniosku, który nie jest ani szczególnie wygodny, ani specjalnie ładny w opakowaniu, ale za to ma tę nieznośną cechę prawdy, że praca w usługach ma w sobie coś niepokojąco bliskiego prostytucji, tylko zamiast ciała sprzedaje się czas, uwagę, cierpliwość, a czasem niestety również własną godność, oczywiście wszystko elegancko rozliczone płatnością kartą.

I zanim ktoś się oburzy, że porównanie jest przesadne, to pozwolę sobie zauważyć, że mechanizm jest boleśnie podobny, ponieważ pojawia się ktoś, kto płaci i w związku z tym zaczyna sprawdzać, gdzie dokładnie przebiega granica tego, co kupił, a my, jako usługodawczynie, stoimy w tym wszystkim z uśmiechem, który z każdą kolejną sytuacją staje się coraz bardziej zawodowy, czyli coraz mniej prawdziwy, i próbujemy sobie odpowiedzieć na pytanie, które brzmi zaskakująco prosto, ale w praktyce okazuje się wyjątkowo niewygodne, czyli na ile jeszcze jesteśmy w stanie się zgodzić, żeby nadal móc spojrzeć na siebie bez lekkiego grymasu.

Ponieważ pracuję głównie z kobietami, to nie będę udawała, że mam kompetencje do analizowania całego świata usług, więc zostanę przy tym wycinku rzeczywistości, który znam aż za dobrze, czyli przy kobietach w różnym wieku, z różnym bagażem doświadczeń, z różnym statusem materialnym, ale zaskakująco podobnym przekonaniem, że skoro coś kosztuje, to w pakiecie powinno być również prawo do przekraczania granic drugiego człowieka, oczywiście w sposób subtelny, elegancki i najlepiej taki, który można jeszcze nazwać „wymaganiem wysokiego standardu”.

I tutaj pojawia się moment, który z perspektywy czasu wydaje mi się niemal komiczny, gdy przypominam sobie siebie sprzed kilku lat, kiedy z uporem godnym lepszej sprawy ignorowałam pierwsze sygnały ostrzegawcze, tłumacząc je sobie doświadczeniem, zmęczeniem klientki albo po prostu „trudnym charakterem”, jakby trudny charakter był jakimś rzadkim schorzeniem, które należy leczyć zwiększoną dawką mojej cierpliwości, zamiast zwyczajnie uznać, że to nie jest relacja, w którą chcę inwestować swój czas i energię.

Dzisiaj widzę to znacznie wyraźniej, ponieważ te tak zwane red flagi mają tę nieprzyjemną właściwość, że pojawiają się bardzo wcześnie i mówią dokładnie to, co później i tak się wydarzy, tylko że wtedy są jeszcze ciche, uprzejme i często opakowane w urok osobisty, który przez chwilę potrafi nas rozbroić, a my, w imię profesjonalizmu, otwartości i oczywiście pieniędzy, robimy ten jeden krok za daleko, który później trzeba odkręcać tygodniami.

I oczywiście można sobie opowiadać historię o tym, że każda klientka jest wyzwaniem, że rozwijamy się dzięki trudnym sytuacjom i że profesjonalizm polega na tym, żeby poradzić sobie z każdym, ale jest w tym pewien moment, w którym to wszystko zaczyna brzmieć jak bardzo elegancka wersja zdania „zgadzam się na więcej, niż powinnam, bo ktoś za to płaci”, a to już przestaje być rozwój, a zaczyna być powolne przesuwanie własnych granic w kierunku, który trudno nazwać zdrowym.

Najciekawsze w tym wszystkim jest to, że intuicja działa zaskakująco dobrze i naprawdę nie trzeba wielu lat doświadczenia, żeby poczuć, że coś jest nie tak, tylko że my, jako osoby pracujące w usługach, mamy wyjątkową zdolność do negocjowania z własnym przeczuciem, jakby ono było tylko sugestią, a nie informacją, i potrafimy je skutecznie zagadać logiką, potrzebą zarobku albo zwyczajnym „dam radę”, które brzmi pięknie do momentu, aż rzeczywiście trzeba tę radę dać.

Dlatego coraz częściej dochodzę do wniosku, który jeszcze kilka lat temu wydawał mi się zbyt radykalny, że selekcja klientek nie jest żadną fanaberią ani oznaką braku pokory wobec rynku, tylko podstawowym narzędziem dbania o jakość pracy, zdrowie psychiczne zespołu i zwykły ludzki szacunek do samej siebie, ponieważ relacja usługowa, mimo że oparta na pieniądzu, nadal pozostaje relacją między dwoma ludźmi i jeśli jedna ze stron uznaje, że płatność daje jej prawo do przekraczania granic, to druga strona ma pełne prawo powiedzieć „nie” zanim ta granica zostanie przesunięta po raz kolejny.

I być może największą ironią całej tej sytuacji jest to, że dokładnie to, o czym mowa, czyli uważne i konsekwentne dobieranie klientek, zaczyna bezpośrednio przekładać się na jakość pracy dla tych kobiet, które wracają, które są sprawdzone i których oczekiwania mieszczą się w zakresie, który jesteśmy w stanie realnie spełniać, a nawet z czasem przekraczać, ponieważ to właśnie w tych relacjach pojawia się przestrzeń na rozwój, dopracowywanie detali i podnoszenie poziomu, który nie jest już reakcją na problem, tylko świadomym działaniem skierowanym do osób, z którymi współpraca ma sens.

Więc jeśli miałabym zostawić siebie sprzed lat z jedną myślą, to byłoby to zdanie, które brzmi mało romantycznie, ale za to bardzo praktycznie, że nie wszystko, za co ktoś jest gotów zapłacić, jest czymś, co warto sprzedać, a już na pewno nie wtedy, kiedy ceną zaczyna być własna godność, która, w przeciwieństwie do większości usług, nie powinna mieć cennika…

Przez bardzo długi czas wydawało mi się, że bycie dobrą osobą polega na tym, żeby być dostępną, uważną, cierpliwą i gotową przyjąć wszystko, co ktoś przynosi, niezależnie od tego, czy są to emocje, historie, dramaty, czy wielokrotnie odtwarzane opowieści o tym samym problemie, który z niewiadomych przyczyn pozostaje nierozwiązany od lat, choć teoretycznie nic nie stoi na przeszkodzie, żeby przestał istnieć poza głową jego właściciela.

Z czasem jednak zaczęłam zauważać pewną niepokojącą prawidłowość, polegającą na tym, że empatia w swojej nieograniczonej formie bardzo często nie jest ani szlachetna, ani głęboka, ani nawet szczególnie pomocna, tylko staje się wygodnym systemem dystrybucji cudzych problemów, w którym jedna osoba produkuje napięcie, druga je przyjmuje, a żadna z nich nie wykonuje ruchu, który mógłby doprowadzić do realnej zmiany sytuacji.

I wtedy pojawia się moment, który nie jest ani spektakularny, ani szczególnie romantyczny, tylko raczej cichy, chłodny i bardzo trzeźwy, w którym zaczynasz rozumieć, że niektóre relacje nie są relacjami, tylko kanałami odprowadzającymi cudze emocje do pierwszej dostępnej osoby, która jeszcze ma wystarczająco dużo siły, żeby je udźwignąć, a ponieważ przez lata ćwiczyłaś się w byciu tą osobą, system działa bez zarzutu, aż do momentu, w którym przestaje działać Twoje ciało, Twoja głowa albo Twoja cierpliwość.

I to jest właśnie ten moment, w którym empatia przestaje być cnotą, a zaczyna być brakiem granic.

Nie chodzi o to, żeby przestać rozumieć ludzi, bo rozumienie jest jedną z najbardziej użytecznych umiejętności, jakie można posiadać, tylko o to, żeby przestać brać odpowiedzialność za coś, co nie jest Twoje, co zostało wytworzone przez kogoś innego i co najczęściej mogłoby zostać rozwiązane przez tę samą osobę, gdyby tylko była tym rzeczywiście zainteresowana, a nie wyłącznie zainteresowana opowiadaniem o tym w nieskończoność.

Empatia selektywna nie polega na tym, że nagle stajesz się chłodna, zdystansowana i niedostępna, tylko na tym, że zaczynasz odróżniać ludzi, którzy są w procesie, od ludzi, którzy są w pętli, i to jest rozróżnienie, które zmienia wszystko, ponieważ ludzie w procesie mogą być zmęczeni, zagubieni, czasem nawet nieznośni, ale wykonują ruch do przodu, natomiast ludzie w pętli są niezwykle konsekwentni w powtarzaniu tych samych historii, z tym samym zakończeniem, przy czym jedyną zmienną w tej opowieści jesteś Ty, która za każdym razem słuchasz jej od początku.

W pewnym momencie zaczynasz też zauważać, że Twoje środowisko nie jest przypadkowe, tylko jest wypadkową Twoich zgód, Twoich reakcji i Twojej dostępności, a skoro tak, to oznacza, że możesz je zmienić, co oczywiście nie jest szczególnie komfortowe, bo wymaga od Ciebie powiedzenia kilku rzeczy, których wcześniej nie mówiłaś, oraz wycofania się z kilku relacji, które przez długi czas funkcjonowały na zasadzie jednostronnego transferu energii.

I wtedy okazuje się, że największym luksusem nie jest wcale czas ani pieniądze, tylko obecność ludzi, którzy nie przychodzą do Ciebie po to, żeby zostawić swoje problemy, tylko po to, żeby coś razem zbudować, stworzyć albo przynajmniej przez chwilę pobyć w przestrzeni, w której nikt nikogo nie obciąża tym, co mógłby unieść sam.

Empatia selektywna nie jest więc odrzuceniem ludzi, tylko wyborem kierunku, w którym chcesz iść, oraz decyzją, że nie wszystko, co do Ciebie przychodzi, musi zostać przez Ciebie przyjęte, przetworzone i oddane w lepszym stanie, bo to nie jest Twoja rola, nawet jeśli przez lata wydawało Ci się, że właśnie na tym polega bycie dobrą osobą.

I być może najbardziej zaskakujące w tym wszystkim jest to, że kiedy przestajesz być dostępna dla chaosu, zaczynasz być dostępna dla spokoju, a kiedy przestajesz rozwiązywać cudze problemy, zaczynasz wreszcie zajmować się własnym życiem, które, jak się okazuje, całkiem nieźle znosi fakt, że nie jest już projektem zbiorowym.

Przez bardzo długi czas funkcjonowałam w dość eleganckim, choć mało efektywnym układzie, w którym nie miałam najmniejszego problemu z pomysłami, za to miałam ogromny problem z ich publikowaniem, co oczywiście można sobie bardzo wygodnie tłumaczyć dbałością o jakość, estetykę i poziom, a w praktyce oznacza to po prostu wieloletnie, konsekwentne odkładanie rzeczy na później w imię bliżej nieokreślonej doskonałości.

Bo ja naprawdę pracowałam nad tym, co miało się pojawić na Instagramie, tylko że ta praca polegała głównie na analizowaniu każdego detalu, który z jakiegoś powodu nie spełniał moich własnych, dość bezwzględnych kryteriów, więc widziałam każdy odstający włos, każdą szminkę, która była minimalnie za chłodna albo zbyt ciepła, każdą świecącą się partię twarzy, która w moim odczuciu nie powinna się świecić w ogóle, mimo że najwyraźniej miała na ten temat inne zdanie.

Patrzyłam na siebie i na swoje materiały z taką dokładnością, jakby od tego zależała co najmniej reputacja całego przemysłu wizualnego, i za każdym razem znajdowałam wystarczająco dobry powód, żeby niczego nie opublikować, bo coś było jednocześnie za bardzo i za mało, zbyt dopracowane albo niewystarczająco naturalne, zbyt przemyślane albo zbyt przypadkowe, co w pewnym momencie zaczyna już bardziej przypominać systemowe sabotowanie samej siebie niż jakąkolwiek realną pracę nad jakością.

I to nie był problem braku treści, ponieważ treści miałam zdecydowanie więcej, niż byłam w stanie udźwignąć, tylko problem polegał na wizji, a właściwie na napięciu pomiędzy tym, jak ta wizja wyglądała w mojej głowie, a tym, co byłam w stanie realnie wyprodukować w pojedynkę, patrząc jednocześnie na świat, w którym materiały tworzone są przez całe zespoły ludzi, przy użyciu światła, sprzętu, doświadczenia i budżetów, których nie miałam, nie planowałam mieć i szczerze mówiąc nie miałam też ochoty wchodzić w ten model pracy.

Więc zrobiłam coś, co z perspektywy czasu wydaje się logiczne, choć wtedy wydawało się raczej naturalne, mianowicie zatrzymałam się całkowicie, uznając, że skoro nie jestem w stanie doskoczyć do poziomu, który sama uznaję za wystarczający, to nie ma większego sensu robić czegokolwiek.

I w tym dość wygodnym zawieszeniu przyszła cała ta sztuczna inteligencja, która według wielu miała odebrać ludziom pracę, sens i być może jeszcze kilka innych rzeczy przy okazji, a u mnie zrobiła coś znacznie prostszego, bo zdjęła ze mnie konieczność nieustannego tłumaczenia komuś, co dokładnie mam na myśli i dlaczego ten konkretny odcień, to konkretne światło i ten konkretny nastrój mają znaczenie.

Nagle okazało się, że to, co do tej pory było zamknięte w mojej głowie jako wizja trudna do przełożenia na język zrozumiały dla innych, może zostać po prostu wyciągnięte na zewnątrz w formie, która jest wystarczająco bliska temu, co miałam na myśli, bez konieczności negocjowania, poprawiania, tłumaczenia i wchodzenia w ten cały komunikacyjny chaos, który zawsze kończy się kompromisem, a kompromis w estetyce rzadko bywa czymś, co warto celebrować.

To było trochę jak ten pierścień Arabelli, tylko w wersji mniej baśniowej, a bardziej technologicznej, gdzie zamiast zaklęcia pojawia się dobrze sformułowane zdanie, a zamiast magii działa system, który po prostu realizuje to, co jesteś w stanie sobie wyobrazić.

I w tym momencie zrozumiałam coś, co nie było szczególnie wygodne, ale było bardzo konkretne, mianowicie że problemem nigdy nie była jakość moich treści, tylko to, że nie byłam w stanie nadać im formy, którą sama uznałabym za wystarczającą, żeby je pokazać światu bez wewnętrznego sprzeciwu.

A teraz mogę.

Co wcale nie oznacza, że wszystko nagle stało się idealne, bo nie stało się i raczej nie stanie, ale oznacza, że rzeczy zaczęły w ogóle istnieć, a to jest jednak dość istotna różnica, szczególnie jeżeli wcześniej istniały wyłącznie w głowie, w bardzo dopracowanej, ale całkowicie niewidocznej wersji.

Dlatego mój stosunek do nowoczesnych narzędzi jest dość prosty i pozbawiony większych emocji, ponieważ nie traktuję ich ani jako zagrożenia, ani jako zbawienia, tylko jako możliwości, z którą można zrobić dokładnie to samo, co ze wszystkim innym, czyli można ją zignorować, stojąc dalej przed lustrem i poprawiając szminkę po raz kolejny, albo można z niej skorzystać i w końcu powiedzieć to, co od dawna było gotowe, tylko nigdy nie miało odpowiedniej formy.

Pamiętam siebie sprzed kilku lat, siedzącą po nocach nad projektami, z głową pełną pomysłów i bardzo naiwnym przekonaniem, że jeśli tylko będę wystarczająco pracowita, wystarczająco zaangażowana i wystarczająco zakochana w tym, co robię, to świat modowy uprzejmie zrobi mi miejsce przy stole.

Dziś patrzę na to z pewnym rozbawieniem, dokładnie tym samym, które widzę czasem w oczach ludzi z większym doświadczeniem, kiedy spotykają kogoś, kto dopiero zaczyna i jeszcze nie wie, że pasja ma dość ograniczoną odporność na zderzenie z rzeczywistością.

Bo jest taki moment, który przychodzi cicho i bez zapowiedzi, kiedy zamiast ekscytacji pojawia się presja, głównie finansowa, i nagle okazuje się, że to, co miało być źródłem energii, zaczyna być zadaniem do wykonania, najlepiej skutecznie i na czas.

I wtedy zaczyna się drugi etap, mniej romantyczny, ale za to dużo bardziej prawdziwy.

Z roku na rok, z sezonu na sezon próbuję nadążyć za tempem dużych firm sieciowych, które działają szybciej, taniej i na skalę, której nie da się nawet sensownie porównać do małej, autorskiej marki. Ja też chcę być w trendach, reagować, dostarczać klientkom najlepsze możliwe rozwiązania, tylko że rzeczywistość ma tę nieprzyjemną cechę, że nie negocjuje.

W tym roku jednak coś się zmieniło.

Zamiast kolejny raz próbować dogonić coś, co i tak zawsze będzie o krok przede mną, usiadłam i pomyślałam, dla kogo ja to właściwie robię.

I odpowiedź nie była ani modna, ani uniwersalna.

W sezonie wiosna lato 2026 postanowiłam pójść w inną stronę i zaproponować rzeczy nie dla kobiet klasycznych, tylko dla tych, które nie boją się koloru, formy i bycia widoczną. Dla tych, które traktują ubranie nie jako tło, tylko jako narzędzie.

Czasem jako zbroję, kiedy trzeba wejść w świat i załatwić swoje sprawy, a czasem jako coś zupełnie odwrotnego, coś co przyciąga uwagę, buduje obecność i pozwala zaznaczyć swoją przestrzeń.

Bo może nie każda kobieta chce się dopasować.

Niektóre wolą się wyróżniać.

I może to jest moment, w którym pasja przestaje być naiwna, a zaczyna być świadoma, trochę mniej spektakularna, ale za to dużo bardziej prawdziwa.

Przez przymierzalnię w FURELLE, w samym sercu Silesia City Center, przez ostatnich dziesięć lat przewinęło się tyle historii, że mogłabym nimi obdzielić kilka sezonów serialu obyczajowego, w którym główną rolę gra nie sukienka, nie jedwab i nie konstrukcja, ale relacja między ludźmi stojącymi naprzeciw lustra, w świetle, które nie wybacza ani złych intencji, ani fałszywej troski.

Niektóre kobiety przychodzą same i to są momenty, które lubię szczególnie, bo w ciszy przymierzalni słychać prawdę, a prawda wbrew pozorom nie krzyczy. Inne przychodzą z mężami, którzy najczęściej siedzą przy kawie z miną człowieka, który właśnie zgodził się na coś, czego nie rozumie, ale kocha na tyle, by uczestniczyć. Jeszcze inne przychodzą ze stylistkami, gdzie rozmowa ma strukturę, sens i cel.

I wreszcie te, które przychodzą z przyjaciółkami. Dziś jest o nich.

Zakupy ubraniowe dla jednych są nieprzyjemną koniecznością, dla innych przyjemnością, a dla jeszcze innych czymś w rodzaju osobistej, miękkiej terapii, w której materiał zastępuje słowa, a dobrze skrojona forma potrafi uporządkować chaos w głowie skuteczniej niż niejedna rozmowa przy winie. Jeżeli traktujesz ubranie jak narzędzie komunikacji, sposób organizacji własnej energetycznej przestrzeni i źródło wyrazu, to z całą pewnością bywa ono skuteczniejsze niż farmakologia, choć oczywiście nie każdy tak ma i nie każdy musi się z tym utożsamiać, bo świat jest na szczęście pojemny i mieści również tych, dla których sukienka to po prostu sukienka.

Tymczasem ja stoję w przymierzalni i obserwuję: Wchodzą dwie kobiety. Czasem od progu widać czułość relacji, miękkość spojrzeń, uważność w słuchaniu, autentyczną radość z tego, że ta druga błyszczy, że jej talia jest podkreślona, że kolor wydobył oczy, że sylwetka nabrała pionu i mocy. Wtedy przymierzalnia jest przestrzenią wsparcia, a ja jestem tylko technicznym wsparciem procesu, który i tak już dzieje się między nimi.

Ale bywa też inaczej. Jest coś w powietrzu, czego nie widać, a co czuć natychmiast. Delikatny, niemal elegancki mechanizm wbijania mikro szpileczek, które formalnie są troską, a w praktyce są kontrolą. Pada zdanie, że w tym wyglądasz grubo. Pada pytanie, dlaczego wybrałaś ten kolor, przecież on ci nie pasuje, w sytuacji kiedy koleżanka już odebiera uszytą na miarę sukienkę i stoi w niej wyprostowana, gotowa zobaczyć w lustrze nową wersję siebie. Pada komentarz, że wyglądasz na zmęczoną. Pada stwierdzenie, że ja bym wybrała coś innego. I w tym momencie czar przyjaźni pęka jak bańka, bo nagle przymierzalnia przestaje być przestrzenią odwagi, a staje się salą egzaminacyjną, w której jedna kobieta wystawia drugiej ocenę z istnienia.

Najciekawsze jest to, że te zdania rzadko są wypowiadane z otwartą wrogością. One są miękkie, opakowane w śmiech, w rzekomą szczerość, w narrację pod tytułem ja ci tylko dobrze radzę. Tylko, że dobrze radzić można komuś, kto o radę prosi, a nie komuś, kto właśnie próbuje zobaczyć siebie w wersji lepszej niż dotychczas.

Przymierzalnia jest miejscem szczególnym, bo kobieta stoi tam dosłownie i symbolicznie bezbronna. Zdejmuje swoje codzienne warstwy, czasem także te mentalne, i przez kilka minut pozwala sobie uwierzyć, że może wyglądać inaczej niż dotąd. Jeżeli w tym momencie obok stoi ktoś, kto nieustannie przypomina jej o wadach, które być może istnieją, ale nie wymagają stałego podkreślania, to pytanie brzmi nie czy ta przyjaźń jest szczera, ale czy ona w ogóle jest wspierająca.

Bo jeżeli masz obok siebie kobietę, która za każdym razem balansuje na granicy krytyki, która nie potrafi cieszyć się twoim światłem, która natychmiast musi ustawić cię do pionu, kiedy zaczynasz świecić mocniej niż zwykle, to być może nie chodzi o sukienkę, kolor czy krój, tylko o układ sił, który do tej pory był dla niej bezpieczny.

Czasem naprawdę lepiej wejść do przymierzalni samej.

Nie dlatego, że przyjaciółki są złe, tylko dlatego, że nie każda relacja uniesie moment twojej zmiany. Ubranie bywa początkiem procesu, który wykracza daleko poza materiał i konstrukcję. Bywa decyzją o tym, że już nie chcesz się chować, że twoja talia ma prawo być widoczna, że kolor czerwony nie jest zarezerwowany dla odważniejszych wersji ciebie, tylko dla ciebie tu i teraz.

I wtedy potrzebujesz ciszy albo profesjonalnego, chłodnego oka, które ocenia proporcje, linię ramion i długość rękawa, a nie twoją wartość jako człowieka.

Przez dziesięć lat widziałam setki kobiet, które w obecności wspierającej osoby rosły w oczach dosłownie w kilka minut, i widziałam też takie, które pod wpływem jednego zdania kurczyły się w sobie szybciej niż źle zdekatyzowana tkanina. I za każdym razem myślę, że największą sztuką w relacji między kobietami nie jest szczerość rozumiana jako prawo do mówienia wszystkiego, tylko odpowiedzialność za to, co nasze słowa robią z drugą stroną lustra.

Bo przymierzalnia nie jest ringiem.

Jest miejscem, w którym kobieta sprawdza, czy świat jest gotowy na jej nową wersję. A czasem ważniejsze pytanie brzmi, czy jej przyjaciółka jest. Dlatego czasem właśnie przymierzalnia jest najlepszym testem jak się w takiej przyjaźni czujemy po wspólnie spędzonym czasie….